{"id":12060,"date":"2019-06-11T21:16:25","date_gmt":"2019-06-11T19:16:25","guid":{"rendered":"http:\/\/www.pomgedichten.nl\/?p=12060"},"modified":"2019-06-11T21:16:27","modified_gmt":"2019-06-11T19:16:27","slug":"ditmar-bakker-leert-sander-meij-vertalen-van-brontaal-naar-doeltaal-en-niet-andersom-svp","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.pomgedichten.nl\/index.php\/2019\/06\/11\/ditmar-bakker-leert-sander-meij-vertalen-van-brontaal-naar-doeltaal-en-niet-andersom-svp\/","title":{"rendered":"Ditmar Bakker leert Sander Meij vertalen – van brontaal naar doeltaal en niet andersom svp."},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Ditmar Bakker legt collega Sander Meij eens even haarfijn uit hoe het zit met dat vertalen: een college van brontaal naar doeltaal!<\/strong> <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Sander Meij ooit over de informatiedichtheid van Ditmar Bakker: “De wederom in badjas gehulde Ditmar Bakker, die de eerste ronde afsloot, is op z\u2019n minst een dichter die altijd vragen oproept. En daarom wordt hij zowel geprezen als verguisd. Hoe het ook zij, ook op deze avond \u00a0overstelpte hij zijn publiek op verontrustend olijke wijze met ollekebollekeachtige gedichten waarin vaak een zwartromantische fascinatie voor viezigheid doorklinkt. Althans, als ik een en ander goed verstaan heb (neem bijvoorbeeld \u2018de aars bewrat\u2019). Dat goed verstaan ligt trouwens niet alleen aan mijn gebrekkige gehoor, maar ook aan de informatiedichtheid die Ditmars werk kenmerkt. “.<\/em> <\/p>\n\n\n\n

Ditmar Bakker legt collega Sander Meij eens even haarfijn uit hoe het zit met dat vertalen: een college van brontaal naar doeltaal!<\/strong><\/p>\n\n\n\n

I. \nMet Meij in het haar met Meij<\/strong>
De \nonvolprezen S.M. vond eerder bericht geraaskal\u2014handschoen genoeg om \u00e9\u00e9n en ander \neuhm<\/em>, ah<\/em>, *doorzichtiger* te formuleren voor de beste man. \nCentraal staat de strategie van het vertalen, waarin ik mij discipel \n(hihihihihi\u2014zoek maar op) van Nida waan. Grond genoeg om \u00e9\u00e9n en ander te \nverduidelijken en middels een voorbeeld te expliciteren.
                \nWanneer over ‘vertaalstrategie’ wordt gesproken raak ik altijd een beetje \ndriftig: er ligt immers een tekst in een brontaal die er moet komen te liggen in \neen doeltaal. Vormaspecten dienen daarbij waar mogelijk behouden te worden \nzonder geweld aan de inhoud te doen. Een werk dat op rijm is geschreven \nreproducere (want modulaties ten spijt is het resultaat toch een soort \nreproductie\u2014\u00e9\u00e9n die hopelijk gelijk Pygmalions beeld leven in te blazen valt) \nmen dus men gebruikmakend van een vorm van rijm in de doeltaal, of haar \nliterair-cultureel (want door taal) bepaald equivalent in \nvertaling. 
                In Filter<\/em> wordt dergelijks door vertalers \nwel omschreven als maximaal<\/strong> vertalen. Nu, daar ben ik helemaal v\u00f3\u00f3r\u2014de \nhuidige trend van rijmende verzen hertalen tot proza[1]<\/a> begrijp ik niet. Het aan Frost toegeschreven \nadagium volgend gaat er opeens wel v\u00e9\u00e9l verloren, immers. Of ging het soms \ngewoon om rijmend proza?! Een onoplosbare kwestie\u2026 
                Er moet \nnu echter gesproken worden over een strategie; hierbij vermeld ik dan maar dat \nik het concept van Eugene Nida\u2019s \u2018dynamische\u2019 versus \u2018formele\u2019 equivalentie \naanhang, hier toegelicht middels een (volgens Filter<\/em> apocrief[2]<\/a>, maar dermate beeldend dat het op de Pom niet \nmisstond, zo dacht ik) verhaal over de Inuit, een zeeleeuw en het lam Gods. \nWaarmee ik eigenlijk de clou al weggeef\u2014god, ik kan mijn tong wel \nafbijten.
                Het verhaal volgend, zou Nida hebben verteld over \nhet probleem van vertaling van bepaalde begrippen rondom de Abrahamitische God \nnaar (literaire) culturen die het concept van enkele van die te vertalen \nbegrippen of \u2018woorden\u2019, in het geheel niet kenden. Het genomen voorbeeld is nu \ndat van het Lam Gods. In het Engels simpelweg te vertalen als het lammetje van \ngod: The Lamb of God. Europese doeltalen, onder anderen door schaapshoeders \ngesproken, ondervinden weinig problemen wanneer zij het Lam Gods in \nhun formeel<\/strong> equivalent voorgeschoteld krijgen. Wat, echter, te doen \nwanneer het volk dat de doeltaal spreekt (in dit geval een vorm van Inuit) in \nhet geheel geen schapen kent\u2014en een lief lam dus evenmin? Een neologisme vormen \ndat het dier in al zijn eigenschappen omschrijft? Nee, zei Nida: in dat geval \nzoeke men een dynamisch<\/strong> equivalent, dat de gevoelswaarde van het \noriginele concept zoveel mogelijk overbrengt in de cultuur van de doeltaal. In \nhet geval van de Inuit werd het lammetje een jonge \nzeeleeuw. 
                Immers is een zeeleeuw net zo onschuldig, net zo \nblank, waarschijnlijk\u2014een optelsom van de verschillende connotaties die het \nwoord voor het concept bij zijn lezers moet oproepen.
                Zo er \nzich problemen voordoen bij het omzetten van een begrip\u2014hierbij wil ik opmerken \ndat het woord \u2018begrip\u2019 voor mij als vertaler zowel woord als concept behelst, \nals het ware als hors-texte<\/em> (want die is er natuurlijk w\u00e8l, en zij zweeft \ntussen dichter en vertaler)\u2014naar een woord of woordgroep in het Nederlands, \ntracht ik te zoeken naar een dynamisch equivalent waar het formele niet voldoet, \nofwel door semantische (het begrip bestaat niet, zoals bij het lam en de \nzeeleeuw) of nuanceringsproblemen (de connotationele waarde van het woord in de \ndoeltaal wijkt dermate af van die in de brontaal dat overzetten problematisch \nis), ofwel door problematiek in het behouden van vormaspecten, doordat het voor \nde hand liggend formeel equivalent\u2014bijvoorbeeld\u2014in eindrijmpositie staat en een \nuitgang vraagt die in het Nederlands volstrekt niet gangbaar is. In dergelijke \ngevallen kan een dynamisch equivalent uitkomst bieden\u2014en dit is nog in lijn met \nhet ‘maximaal’ vertalen zoals hierboven genoemd ook. Laat ons een bekend sonnet \nter hand nemen\u2014\u00e9\u00e9n van de koningin van het 20e<\/sup>-eeuwse light \nverse:<\/em> Dorothy Parker.


ON AN ALPINE NIGHT<\/em><\/strong>
My \nhand, a little raised, might press a star\u2014
Where I may look, the frosted \npeaks are spun,
So shaped before Olympus was begun,
Spanned each to each, \nnow, by a silver bar.
Thus to face Beauty have I traveled far,
But now, as \nif around my heart were run
Hard, lacing fingers, so I stand undone.
Of \nall my tears, the bitterest these are.

Who humbly followed Beauty all her \nways,
Begging the brambles that her robe had passed,
Crying her name in \ncorridors of stone,
That day shall know his weariedest of days\u2014
When \nBeauty, still and suppliant at last,
Does not suffice him, once they are \nalone.<\/em> 
[D.P.]

II. Naar een maximale vertaling<\/strong>
Men mag \nvan een vormvast dichteres die een klassieke vorm ter hand neemt verwachten dat \nde uitwerking hiervan dan ook op de klassieke manier vergaat, en in zekere zin \nis dat ook zo bij dit sonnet. 
                V\u00f3\u00f3r vertaling een lezing en \nvoorzichtige analyse\u2014men kan geen begin vertalen als men niet weet hoe het \nsluit. De titel geeft al aan de lezer aan dat er sprake is van een vertelsel, \neen inhoudelijk gebeuren, rondom een Alpennacht, of een \u2018Alpse nacht\u2019 dan wel \n\u2018nacht der Alpen\u2019, letterlijker. De eerste regel zet onmiddellijk het d\u00e9cor: de \nprotagonist, uitgaande van anekdotiek, of het lyrisch ik, uitgaande van lyriek, \nbevindt zich op een plaats die z\u00f3 dicht op het uitspansel zit, dat het eenvoudig \noprichten van een hand haast tot de sterren reiken doet. Dit uitkijkje wordt \ngedurende het eerste kwatrijn verder uitgesponnen, zoals het uitgespannen was in \nijzige toppen sedert de Olympus zelve stond. 
                Hier dien ik \niets op te biechten\u2014alleen in gevallen waar de vorm dit absoluut noodzakelijk \nmaakt, maak ik na lezing een structurele analyse van het werk. Vaker is het zo \ndat tijdens lezing al wat schichtjes door het hoofd schieten, aanzetjes tot \nverdere vertaling. Die vangen meest aan met de eerste regel, zodat d\u00e1t de plaats \nis waar ik liefst begin, en waarbij ik d\u00e1\u00e1rmee toch ook uitga van de meest aan \nde wortel, de oorsprong, liggende plaats waar de oorspronkelijke auteur zelf \ntevens begonnen moet zijn geweest v\u00f3\u00f3r afwerking van het geheel\u2014hoeveel revisies \nhet werk dan ook mag hebben gekregen. Dat\u2014in het kader van een \u2018tactiek in \nvertaling\u2019, wellicht\u2014toegevoegd, op naar het tweede \nkwatrijn.
               Waar met \u201cThus to face beauty\u201d het thema van het \ngeheel nader tot uitdrukking komt: het lyrisch ik is, parafraserend, naar verre, \nmooie oorden gereisd zoals nu de alpen, maar weent toch bittere (de bitterste!) \ntranen ooit, vanwege de harde, wringende vingers die nu wel om het hart lijken \nte liggen. 
                De chute in het geheel maakt de weg vrij voor een \nmoraliserend sestet, waarin aangegeven wordt (onder andere middels een \nenigmatisch beeld; \u201cbegging the brambles\u201d, met bijbelse connotaties) dat de \nallegorische Schoonheid, steeds met hoofdletter geschreven en daardoor zowel \nmogelijk refererend aan een concept als aan een concrete invulling van die \nschoonheid, niet voldoet, \u201conce they are alone\u201d. Dit beeld wordt \nverder ver<\/em>beeld door het eerder genoemde \u201cbegging the brambles\u201d en \n\u201ccorridors of stone\u201d\u2014die zoveel kunnen beduiden en niet automatisch \ngelijkgesteld mogen worden met de muren van Manhattan. Het grossiert in \nsuperlatieven: \u201cbitterest tears\u201d, \u201call her ways\u201d, \u201cweariedest of days\u201d, \u201cat \nlast\u201d en emotioneel geladen werkwoorden als \u201cbegging\u201d, \u201ccrying\u201d. Het effect is \nbepaald te zeggen dramatisch, met een hoofdrol voor de geschaakte \nschoonheid\u2014geschaakt!\u2014<\/em>en \u2018the days of man\u2019 in het sestet, waar het \nlyrisch ik door het gebruik van mannelijk gekleurde pronomina in r. 12 en 14 \nvrijwel ontkoppeld raakt met datgeen uit het kwatrijn (specifiek het \u201cI\u201d in r. \n7). 
                Tot dusver een aanzet tot analyse die enkele \nzwaartepunten voor het eindresultaat aangeven: we zetten in op een sonnet dat \nhet oorspronkelijke rijmschema in volgorde en aantal rijmen volgt. Twee \nkwatrijnen die plaats, handeling en persoon weergeven en een sestet-vol-moraal. \nZijn er pijnpunten te vinden v\u00f3\u00f3r vertaling? De derde regel lijkt in het \nNederlands wat wollig en lang te worden als we die helemaal willen vertalen. Wat \nis voorts een \u2018silver bar\u2019 precies in het Nederlands? En worden toppen bij ons \nwel gesponnen? Er valt ook niet veel garen te spinnen bij de uitgang \u2013 onnen: \nge\/ver\/wonnen, be\/verzonnen, geronnen\u2026weinig \nbruikbaars.
                Zoals ik bekende begint een vertaling meest het \n\u2018fijnst\u2019 aan het begin van het gedicht, en dat laat zich nu vrij probleemloos in \neen jambische pentameter vertalen: \u2018Mijn hand\u2019, want d\u00e1\u00e1r begint het nu eenmaal \nmee, die hand die opgericht wordt, raakt haast een ster. Bam, dat staat. Om het \nnaadloos te laten passen maken we er \u201cMijn hand, wat opgericht, raakt haast een \nster\u201d van. We hebben ons dan voorlopig gecondamneerd tot een op het eerste \ngezicht wat schaarse rijmuitgang -er (ster, ver, er, \u2026) als we ons realiseren \ndat ook Jupiter op die Olympus woonde, en die toch ook behoorlijk oud was of is \nnaar hedendaagse maatstaven. Dat biedt een uitgangspunt\u2014hoewel er van een mythe \nwaarin Jupiter bergen maakt geen sprake is, zal de metonymische verschuiving de \nmeeste lezers niet hinderen.
                Tijd om een tweede uitgang te \nkiezen dus. Hier merke men op dat het origineel uitgaat van enkel mannelijke \nrijmuitgangen. Van een codespraak in uitgangen lijkt geen sprake te zijn, noch \nworden er vreemde streken met het rijm uitgehaald. Het lijkt dus een vormaspect \ndat dermate weinig defini\u00ebrend is voor de volledigheid van het werk, dat we er \nons enige speling in kunnen veroorloven, zodat een mannelijk rijm niet per s\u00e9 \nnoodzakelijk is. 
                Wel moet er gekort worden. \u201cWhere I may \nlook\u201d\u2014Ik zie. We hebben de persoon al in de bergen geplaatst\u2014of dat doen we nu \ndoor als werktitel \u2018Op een nacht in de Alpen\u2019 te nemen samen met die eerste \nregel en ik zie slechts\u2026ijzige? Nee, w\u00edtte bergtoppen, waarmee we dat \u2018spun\u2019 \ntoch nog een beetje in de witte wol(ken) op de toppen laten rusten. En dan is \nhet even puzzelen\u2026we kunnen Jupiter nu wel mee laten doen, maar we hebben nog \neen extra rijmwoord nodig. Eerst opschrijven maar, waarmee een aanzet wordt \ngezet tot het eerste kwatrijn. Als we nog losser werken en proberen dat later op \nte lossen, proberen we die \u2018siver bar\u2019\u2014een zilveren streep? Is dat mooi \nNederlands?\u2014te laten rijmen met een eerder gebruikt element in rijmpositie en \nhechten het aan elkaar. Zo komen we aan het eerste kwatrijn, maar we zien dat we \nhet omarmende rijm nu al losgelaten hebben en een (toch mannelijk!) kruisend \nrijm hebben geconstrueerd. 
                Nu is het zo dat Parker een \nPetrarcaans schema gebruikt, waar wij nu een aanzet toe hebben is een Siciliaans \nschema (ABAB). Besloten wordt, het kwatrijn te laten staan, eenzelfde kruisende \nvariant te nemen voor het tweede kwatrijn van het octaaf en te zien of het ons \niets evenwichtigs oplevert. Waarschijnlijk heeft de cadans van twee terugkerende \nrijmklanken in het hele octaaf m\u00e9\u00e9r van doen met het totale effect van het rijm, \ndan de precieze manier waarop dit geschikt is. Met andere woorden: het is \nwaardevoller twee rijmklanken te gebruiken in iets andere schikking dan het \norigineel, dan het aantal rijmklanken te vermeerderen. Er wordt dus een knieval \ngemaakt waarbij zoveel mogelijk van het originele effect wordt getracht te \nbehouden.
                Om dit toch in elk geval te doen slagen moet nu \nverder gewerkt worden met de uitgangen     -ier en -er. Far\/ver ligt voor de \nhand en resoneerde wellicht al in het hoofd bij het neerschrijven van \u2018ster\u2019, \nnaargelang er vingers gebruikt worden ligt \u2018manier\u2019 in zekere zin ook al op de \nloer (oorspronkelijk Lat. manus<\/em>, hand). Verder lijken de \u2018wrangste \ntranen\u2019 in zekere zin equivalent met \u2018bitterest tears\u2019. We willen in elk geval \nhet \u2018er\u2019 en \u2018ver\u2019 erin fietsen als er een rijm door het hoofd flitst voor de \nlaatste regels: van \u2018of all\u2019 maken we \u2018tot zover\u2019 en om Schoonheid in regel 5 \ndaadwerkelijk met het gezicht toe te treden reizen we wel \u2018ver\u2019, maar met haar \n\u2018in het vizier\u2019 rijmend! Waarmee we \u2018ver\u2019 letterlijk kunnen gebruiken in de \nvijfde regel maar het rijke rijm ermee in de laatste regel van het octaaf \nkwijtraken. Het verplaatsen van \u2018lacing\u2019 naar de zesde regel in vertaling, \nwaarbij we er steeds voor opletten jambisch te werken en daarbij haast de \nvingers van onze linkerhand verrekken, als \u2018verstrikkend\u2019, en de opvolging door \nhet typisch Nederlandse woordje \u2018er\u2019, dat immers zo vaak ingevoegd kan worden en \nruimte biedt tot explicitering of duiding van het voorgaande; die twee zaken \nbieden de ruimte om het octaaf goed af te kunnen hechten. 
                Om \ner vervolgens achter te komen dat het schema inderdaad weinig meer weg heeft van \nhet oorspronkelijk Petrarcaanse. Voor nu laten we het als het is en begraven ons \nin het argument dat het behouden van de twee rijmklanken in het octaaf het \nvoornaamste is, ongeacht hun volgorde\u2014grof gezegd. We willen voort met het \nsextet, en de klanken van het nieuwe schema zijn niet \nonsierlijk.
                Het sextet wordt makkelijk begonnen met het \nbezwerende \u2018wie\u2019, waarna we vrij letterlijk kunnen vertalen, een elisie lezend \nom het jambische metrum vol te houden, waarbij we plaats van lijdend voorwerp \n(Schoonheid) en vervoegd werkwoord (volgde) omdraaien om de Nederlandse \nvervoegde bijzin te maken die de langere zin, waar het sextet immers idealiter \nin zijn geheel uit zal moeten bestaan, moet ondersteunen. Het \u2018schaken\u2019 zit nog \nsteeds in ons hoofd en we maken de mentale notite \u2018schaken\/raken\/maken\u2019 om te \nzien of het passen zal. 
               Wat vorsen is nodig voor het \nmysterieuze \u2018begging the brambles\u2019: welk beeld tracht dichteres hier op te \nroepen? Dan doemt de arenlezende Ruth op voor het geestesoog der lezer: te zien \nvalt hoe schoonheid in zijn of haar jak achtervolgd wordt door een ik, zij het \nniet direct het lyrisch ik uit het eerste octaaf, maar \u00e9\u00e9n dat eerder De Mens \nomvat. De mens jaagt Schoonheid na en leest daarbij \u2018the brambles\u2019, de prikkende \nstruiken, die, om de alliteratie met \u2018begging\u2019 niet helemaal te verliezen, \nvertaald worden als \u2018steekstruiken\u2019; gelijk Ruth aren las, op zoek naar stofjes, \nplukjes van die mantel, restjes van een Schoonheid. 
                Het \nprobleem dat zich hier als vanzelf opwerpt wordt opgelost met een interjectie, \neen vraag als in het luchtledige: \u201cdoor haar kleed geraakte?\u201d, gescheiden door \neen gedachtestreep. Daarmee wordt ook de bijbelse<\/strong> connotatie (\u201cin het \nboek Genesis spreekt men van kleed\u201d) niet geheel losgelaten, daarnaast biedt \nzulks ruimte om de verleden vorm van dat schaken in te voegen in het geheel: \n\u201cdie uiteindelijk geschaakte \/ hem niet voldoet, getwee\u00ebn dan alleen\u201d dat als \nvanzelf ook lijkt te rijmen met de steen die nog nodig is in de derde regel van \nhet sestet\u2014het Engels rijmpaar alone\/stone is vriendjes met het \nNederlandse! 
                Daarmee lossen meer zaken op: het enjambement \nin het Nederlands (\u201coveral \/ steekstruiken lezend\u201d) wordt opgevangen met zijn \n-al klank door de toekomende tijd in de derde persoon van het werkwoord \u2018zijn\u2019 \nin het Nederlands: \u2018weariedest\u2019 laat zich voorts vertalen met \u2018triestste\u2019 in \ngelijkend mondgevoel en -geluid, en schakeert zich naast de vertaling voor \u2018will \nknow\u2019. Verkregen wordt \u201cDe triestste van zijn dagen kennen zal \/ als Schoonheid, \ndie uiteindelijk geschaakte \/ hem niet voldoet, getwee\u00ebn dan alleen.\u201d De hier \ntoegepaste inversie laten we de lezer dan, als om eraan te herinneren dat het \nniet alles in steen gebeiteld blijft. Noem het liever een dichterlijke vrijage \nmet het Engels, waar de reproductie immers vanaf stamt, dan een dichterlijke \nvrijheid\u2014die zijn er immers voldoende tegenwoordig, zo u mij een persoonlijke \nnoot toestaat: neem een zaadgrage edoch manloze teef als hanna pest, waar ik, \ntussen haken, mijn hond nog vanaf zou schoppen, die de vrijheid nam mijn \ngeestelijke vermogens te betwijfelen\u2014waarschijnlijk in razernij over haar met de \ndag onvruchtbaarder gerakend baarmoederwand. Kon je die maar opnieuw behangen, \nmeid\u2014dan kwam er tenminste eens wat plaksel op.

EEN \nNACHT IN DE ALPEN<\/em><\/strong>
Mijn \nhand, wat opgericht, raakt haast een ster\u2014
Ik zie slechts witte bergtoppen, \ndie hier
Het landschap vormen sinds ooit Jupiter
Hen bond met ijs\u2014een \nzilveren rivier.
Ik reisde ver, met Schoonheid in ’t vizier,
Maar nu is ’t \nals lag hard, verstrikkend, er
Een koude hand om ’t hart, op die \nmanier
Mijn wrangste tranen trekkend, tot zover.

Wie need’rig \nSchoonheid volgde, overal
Steekstruiken lezend\u2014door haar kleed \ngeraakte?
En om haar schreeuwend, steeds omhuld door steen,
De triestste \nvan zijn dagen kennen zal
Als Schoonheid, die uiteindelijk geschaakte,
Hem \nniet voldoet, getwee\u00ebn dan alleen.<\/em>
[D.B.]<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a> De \nvoorbeelden zijn te talrijk om te noemen, maar een tendens is het waaraan steeds \nmeer dode dichters ten prooi vallen. Wat, u wilt w\u00e8l voorbeelden? Goed: \nBiesheuvels vertalingen van het Middelnederlands. Een onrijmende Divina \nCommedia.<\/em> Een hertaling van de exquise vertalingen-in-verzen van Marie de \nFrance door Kisling & Verhuyck in proza! Zelfs Apollinaire verging het niet \nbeter sinds Kiki Coumans verdronk in zijn alcoholisch rijm en het dus losliet. \nWee ons!<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Zo \nwerd op de digitale rubriek \u2018Vrijdag Vertaaldag\u2019 uit de doeken \ngedaan.<\/p>\n\r\n\t\t