Xander Jongejan wees ons van hier op de bedenker van de “Kitten” – Frank van der Lecq. Frans bood pomgedichten een inspirerende beschouwing aan over deze nieuwe door hem bedachte versvorm – en wij van hier verwelkomen graag deze dichter – altijd welkom ook met nieuwe Kittens.
Waarom we niet zonder Kittens kunnen, al wist bijna niemand dat
We kennen het Sonnet, de Limerick, Haiku, Rondeel
Als je al die vormen optelt, zijn het er welhaast te veel
In het woud van de poëzie staan al zoveel bomen
Waar een pianist ontroert met begin- en slotakkoorden
raken dichters de ziel met hun welgekozen woorden –
soms in statig maatpak gevat, de taille strak ingenomen
Ziedaar een Kitten. 6 regels, AAB CCB. Meer is het niet. Meer hoeft ook niet. Genoeg ruimte om een waarneming in te vatten en beknopt genoeg om impact te hebben. Maar rijmschema’s hebben wel een beetje de tijdgeest tegen. En dat is jammer want rijm, zeker eindrijm, betrekt de lezer sneller door de voorspelbaarheid van de vorm, maakt de tekst toegankelijker en beklijft beter.
Vaste-vorm gedichten liggen door de dwang van het schema op het snijvlak van kunst en ambacht. En in creatieve hoeken leveren regels weerstand op. Enerzijds uit dat zich in uitspraken als ‘in een vaste vorm kan ik mij niet vrij uitdrukken en dan word ik gehinderd in mijn expressie’. En anderzijds hoor je de woordsmeden: ‘een vrije vorm kan iedereen, maar de ware dichter kan óók hoogwaardige poëzie leveren in een vaste vorm’. Nou ja, je ziet de discussie al voor je. Zet er een paar flessen wijn tussen en je hebt een gedenkwaardige avond. Feit is dat het schrijven van een goedlopend sonnet andere vaardigheden vergt dan het schrijven van een slamgedicht.
Maar ik hoor de criticasters al bedenken, hoe zij de dichter het best kunnen krenken
Het Sinterklaasrijm ligt op de loer. Rijm kan te makkelijk aandoen en een verstoring van metrum, of een te clichématig rijmpaar trekt de aandacht naar de vorm en weg van de inhoud. Uiteraard ligt daar de taak voor de dichter om zich te onderscheiden van het kaf en nét die wending te vinden die het gedicht boven het grauw uit laat stijgen door vorm en inhoud elkaar te laten versterken. Als het makkelijk was, kon iedereen het.
Het is sowieso voor iedere dichter de moeite waard om af en toe eens ‘ambachtelijk’ te dichten. Tijdens een poëziecursus die ik een jaar geleden volgde, was er een huiswerkopdracht om een sonnet te produceren. Met kwatrijnen, terzines en volta en al. De troepen morden; dat is niet het soort poëzie waar we mee bezig wilden zijn. Maar toch, een week later bleken er puike sonnetten geproduceerd. De vorm ondersteunde duidelijk de inhoud, en het bleek dat de meesten van onze groep het ambacht best aardig beheersten. Met voor mij persoonlijk als onverwachte bijvangst dat het ook hielp bij het verbeteren van mijn vrije gedichten. Je wordt gedwongen langer te schaven en elk woord kritisch te benaderen en niet te snel genoegen te nemen met wat er voor je ligt. Als je dat als grondhouding gebruikt wordt je werk daar beter van, ook in een vrije vorm.
Maar waarom dan nu een nieuwe vorm als er al zoveel bestaan? Wat voegt de Kitten toe?
Welnu, soms heb je als dichter een idee. Een losse waarneming. Niet genoeg om een heel uitgebreid bouwwerk omheen te dichten, maar wel interessant genoeg om vast te leggen. De Kitten is daar een goed vehikel voor. De vorm werd geboren uit een bijeenkomst van het kleine maar dappere dichterscollectief de Poëziepoezen waarin we lang spraken over de vraag ‘te rijmen of niet te rijmen’. Hoe houd je het klein, speels, nieuwsgierig? De naam Kitten lag voor ons Poëziepoezen toen voor de hand.
De kunst ligt bij het spaarzaam gebruik van de taal. De Haiku is daar natuurlijk het meest populaire voorbeeld van. De Kitten geeft iets meer ruimte om een lijn op te bouwen, maar eist veel zorgvuldigheid. Je moet keuzes maken en op het metrum letten want anders heeft het geen kracht. En als je eigenlijk niets te zeggen hebt, komt er ook niets waardevols uit. Met zo weinig ruimte kun je er niet wollig omheen ‘dichteren’. Het filtert je ideeën genadeloos maar het laat een goed idee ook heel krachtig tot uiting komen en het rijm leidt bijna automatisch tot een melancholisch of filosoferend eindresultaat. Mits goed uitgevoerd natuurlijk, maar dat spreekt voor zich. Ik kan iedereen die vastzit in haar of zijn werk alleen maar aanraden om een nestje Kittens te gaan schrijven. Je hebt 6 regels, benut ze goed en neem geen genoegen met de eerste versie.
In mijn hoofd was dit bos veel groener
We moeten het vandaag met bruintinten doen, er
liggen bladeren op hopen waarin merels wroeten
Zwammen klampen zich vast aan vermolmde bast
Een hert vlucht weg door onze komst, verrast
zwijgend luisteren we naar de ritsel onder onze voeten
Frank van der Lecq
